Zapomniany ród Okmińskich
Tatarzy pojawili się w Studziance i okolicznych miejscowościach za sprawą króla Jana III Sobieskiego w 1679 roku[1]. Otrzymali oni ziemię oraz herby. Osadnictwo tatarskie kontynuowali kolejni władcy. Tatarzy służyli wiernie w wojsku Rzeczypospolitej. Z czasem stworzyli wspólnotę budując meczet. Założyli także cmentarz grzebalny. Wśród przedstawicieli licznych rodów zamieszkujących Studziankę była rodzina Okmińskich.
Stanisław Dziadulewicz w swoim herbarzu pisze, że Okmińscy wzięli swój rodowód od Dzianaja. Swoje posiadłości posiadali w ziemi grodzieńskiej. Herb tej rodziny to Okmiński. W polu błękitnym widnieje srebrna klamra, a w niej strzała o dwóch końcach. Na strzale znajduje się kółko, a na hełmie trzy pióra w koronie[2].
Herb Okmiński o przydomku Dzianajewicz zachowany w archiwum rodzinnym Okmińskich (ze zbiorów prywatnych Iwony Okmińskiej -Kolasy)
Pierwszym tego nazwiska był w połowie XVII wieku Dzianaj zamieszkały w miejscowości Okmińszczyzna. Na pamiątkę Dzianaja Okmińscy nosili przydomek Dzianajewicze. Dzianaj był potomkiem tatarskich Bejów, żyjącym w roku 1647 tam, gdzie „zostawiwszy wcześniej tereny Moskiewskie” osiedlili się jego przodkowie[3]. Było to we wsi Okmin majątku Okmińszczyzna w ziemi grodzieńskiej, w Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego. Jak podaje Stanisław Dziadulewicz, Józef kniaż, syn wspomnianego Dzianaja, w roku 1671 otrzymał od Chazbieja Murzy Juszyńskiego tzw. prawem zastawnym ziemię Siedlisko na Wace[4]. Józef sam posiadał wtedy majątek zwany Korsakowska nad rzeką Tawrupką. Józef Okmiński ożenił się z Fatimą Kieńską. Doczekali się oni czterech synów: Mahmeta Dawida, Leona i Mustafy. Józef był też właścicielem części dóbr Łostajskich w powiecie oszmiańskim. Ziemie te zapisał w akcie ostatniej woli synowi Mahmetowi. Ożenił się on z Fatmą Skirmuntówną, córką Mortuzy Skirmunta oraz Halszki Ułanówny. Z ich małżeństwa zrodził się syn Mustafa, który miał majętność Niekraszuńce
w powiecie lidzkim. Ożenił się on z Elżbietą z Jezierskich. Był wojskowym, a dymisję z wojsk Litwy złożył w roku 1779. Syn Mustafy i Elżbiety – Aleksander, urodzony około 1756 roku, jak podaje Dziadulewicz, był właścicielem majątku Okmińszczyzna w 1795 roku[5]. To on zamieszkał w Studziance, niestety, nie wiadomo dokładnie, kiedy to nastąpiło. Wiemy, że Aleksander Okmiński został wybrany na imama meczetu w Studziance w 1805 roku jako następca Eliasza Olejkiewicza. Tym samym zapoczątkował piastowanie funkcji imama w Studziance przez członków rodu Okmińskich przez 65 lat do 1870 roku. Świadczy to o zaufaniu i poważaniu, jakim cieszyła się rodzina Okmińskich wśród społeczności tatarskiego dżemiatu w Studziance. Miał czterech synów. Pierwszym z nich był Mahmet, czyli Maciej, który gdy już Aleksander był w podeszłym wieku, przejął od niego obowiązki imama meczetu w Studziance. Drugi jego syn, Dawid, walczył w powstaniu listopadowym. Trzeci, Jan, dosłużył się stopnia podpułkownika lub – według innych źródeł – majora i stał się właścicielem majątku Małaszewicze Wielkie części A[6]. Ożenił się w 1836 roku z Zuzanną z domu Bielak – panną na Studziance, córką płk. Wojsk Polskich Samuela i Marianny z Baranowskich, a wnuczką generała Józefa Bielaka[7]
Ostatnia z rodu – Iwona Okmińska-Kolasa – przy nagrobku swojego przodka Jana Okmińskiego
Czwarty potomek Aleksandra, Eliasz, ostatni właściciel części Studzianki został po Macieju imamem studziańskim w latach 1836-1870. Według zachowanych metryk imam Aleksander Okmiński w ciągu 21 lat dokonał w księgach wpisu 150 urodzeń, 31 małżeństw i 126 zgonów[8]. Aleksander Okmiński zmarł w Studziance 10 lutego 1826 w wieku 70 lat. Świadkami potwierdzającymi jego zgon byli: Aleksander Butler, lat 64, kuzyn i Maciej Aleksandrowicz, lat 54, sąsiad ze Studzianki. W akcie zgonu zmarły został określany jako „były ksiądz wyznania machometańskiego[9].
W 1826 roku imamem wspólnoty tatarskiej w Studziance został Maciej Okmiński, najstarszy syn Aleksandra i Marianny z Szahuniewiczów, urodzony w 1784 roku. Zadania imama wykonywał jeszcze przed śmiercią swojego ojca Aleksandra. 10 lutego 1816 roku w wieku 32 lat poślubił Rozalię Oleykiewicz, córkę Ewy z Łosiów, lat 27, pochodzącą z Kruszynian[10]. Z tego małżeństwa miał dwóch synów: Aleksandra (ur. 1817) i Mustafę (ur. 1820). Funkcję duchownego tatarskiego piastował do 10 lutego 1836 roku, kiedy to zmarł w wieku 53 lat.
Jego następcą został brat Eliasz, dziedzic części Studzianki, urodzony w miejscowości w Niekraszuńce w powiecie lidzkim w guberni grodzieńskiej około 1797 roku. W dokumentach metrykalnych pojawił się jako świadek przy zgłoszeniu zgonu imama. Macieja Okmińskiego. Eliasz Okmiński został następcą Macieja w studziańskim meczecie piastując funkcje mołły. W wieku 24 lat ożenił się z czterdziestoletnią Heleną z Czymbajewiczów, córką majora Samuela Czymbajewicza i Marianny z Talkowskich, mieszkającą wówczas w Połoskach. Świadkami zawarcia małżeństwa byli Aleksander Butler, Samuel Azulewicz, Dawid Lisowski i Maciej Okmiński, wszyscy pełnoletni, zamieszkali w Studziance. Określony został w źródłach jako „wielmożny Eliasz Kniaź Okmiński”[11]. Akt ten sporządził ojciec Aleksander, co dowodzi także staranności w archaicznej tytulaturze („kniaź”), powszechnej wśród Tatarów hospodarskich w XVII w.[12]. Żona Helena zmarła w końcu 1853 roku. Eliasz, nie doczekawszy się następcy, w 1855 roku w wieku 59 lat ożenił się z 46-letnią wdową (po mężu Józefie) Aiszą z Bielaków Chazbijewicz, urodzoną w Koszołach, córką pułkownikostwa Samuela i Marianny Bielak[13]. Ślubu udzielił w zastępstwie imama Jakub Czymbajewicz. Aisza nie dała mu jednak potomka. Dosyć szybko zmarła – w początkach 1856 roku. W tym czasie funkcję imama pełnił już 20 lat i nie miał męskiego potomka, aby mu przekazać tę godność, jak uczynił to jego ojciec. Rok później, w lutym 1855 roku, zdecydował się na trzeci ślub. Podawany w akcie małżeństwa jako imam i dziedzic cząstkowy pojął za żonę Mariannę Tupalską Juszyńską, lat 54, zamieszkałą u dziada w Studziance, córkę rotmistrzostwa Mustafy i Kunegundy. Ślubu udzielił mu w zastępstwie imama Jakub Czymbajewicz[14]. Jest wielce prawdopodobne, że Jakub Czymbajewicz był pomocnikiem imama, czyli muezinem. Eliasz Okmiński piastował funkcję imama przez ponad 30 lat, do 1870 roku. Zmarł bezpotomnie 12 lutego 1870 roku i został pochowany na mizarze w Studziance. Po jego śmierci nie było przez krótki czas imama. Jak zauważył Artur Konopacki, od ponad sześćdziesięciu pięciu lat funkcję imama meczetu w Studziance sprawowali mężczyźni z jednej rodziny. Przekazywano ją z ojca na syna. To bodaj jedyny taki przypadek kontynuacji duchownych tradycji rodzinnych przez tak długi okres w obrębie rodu. Powodem takiego stanu rzeczy była niewątpliwie pozycja, jaką zajmowali poszczególni członkowie familii Okmińskich, i zaufanie, jakim darzyła ich społeczność tatarska. Mieli oni ponadto odpowiednie wykształcenie religijne. Brak niejako naturalnego następcy, „kolejnego Okmińskiego”, sprawił społeczności muzułmańskiej w Studziance wielki problem. Nie było w okolicy osoby na tyle wykształconej religijnie, by mogła kandydować na to stanowisko[15].
Jan i Zuzanna Okmińscy mieli jedynego syna, Macieja, urodzonego w majątku własnym w Fastawce w guberni podolskiej, dziedzica Małaszewicz[16]. Odebrał on staranne wykształcenie. W 1865 roku ożenił się z dwudziestoczteroletnią rotmistrzówną Elmirą Kryczyńską, zamieszkałą w Michałkowie[17]. Młode małżeństwo zamieszkało razem z Janem, ojcem Macieja (matka Zuzanna nie żyła już wtedy od pięciu lat), oraz całą rodziną Okmińskich w Studziance, a wkrótce urodził się ich jedyny syna Ebutalib[18]. Jak twierdzi Iwona Okmińska-Kolasa, „w życiu Macieja wydarzyła się wielka tragedia. W 1872 zmarł jego sześcioletni synek Ebutalib. Jego nagrobek zachował się na tatarskiej nekropolii w Studziance. Następnie zmarł w 1873 roku jego ojciec Jan Okmiński a wkrótce potem żona Elmira. Owdowiały Maciej postanowił porzucić Studziankę i wyjechał do Kobylan Nadbużnych (czyli dzielnicy dzisiejszego Terespola), gdzie pracował jako urzędnik i radca tytularny, skąd po kilku latach przeniósł się do Częstochowy”[19]. Jak wspomina ostatnia z rodu Okmińskich (…) „w Częstochowie, po ponad 20 latach od tragicznych wydarzeń postanowił ułożyć sobie życie na nowo – ożenił się ze Stefanią z Fijałkowskich i w 1895 roku urodził się mój dziadek- Władysław. Był on młodzieńcem świetnie wykształconym, jednak Ojczyzna się o niego upomniała” – wspomina Iwona Okmińska-Kolasa[20]. W 1914 roku, w wieku 19 lat, wstąpił do Legionów Polskich, gdzie pod pseudonimem Korona służył w II Brygadzie. Niestety wkrótce, 13 stycznia 1915 roku, dostał się do niewoli rosyjskiej pod Osmołodą, gdzie był do końca I wojny światowej. Po wojnie, w 1921 roku, ze swym przyjacielem Michałem Mościckim (synem Prezydenta) wyjechali na wschód. Michał objął placówkę dyplomatyczną w Tokio, a Władysław Okmiński rozpoczął pracę w Konsulacie Polskim w Szanghaju. „W tym właśnie Konsulacie Władysław poznał swą przyszłą żonę Józefinę z Osialów, absolwentkę słynnego Gimnazjum Polskiego im. Henryka Sienkiewicza w Charbinie. Do Konsulatu przyszła wyrobić potrzebne dokumenty, aby wraz z rodzicami i siostrami wyemigrować do Ameryki. Jednak rodzina wyjechała w końcu bez Józefiny, ponieważ ona i Władysław od pierwszego wejrzenia zakochali się w sobie. Pobrali się w Szanghaju w 1928 roku, a następnie przenieśli do Japonii, na wyspę Formosa (dzisiejszy Tajwan), gdzie w 1929 roku w Taihoku-Taichu (dzisiejsze Tajpei) urodził się mój tata” – kończy swoje wspomnienia Autorka[21].
Zachowane nagrobki rodziny Okmińskich na mizarze w Studziance. Fot. Ł. Węda
****
Na mizarze w Studziance zachowało się 16 nagrobków przedstawicieli rodu Okmińskich, którzy na zawsze spoczęli pośród swoich krewnych. Okmińscy byli jedną ze znamienitych rodzin tatarskich, którzy zaznaczyli swoją obecność w historii regionu. Dlatego warto poszerzyć poszukiwania źródeł dotyczących Okmńskich jak i innych rodzin tatarskich. Dalsze badania i analizy przyczynią się niewątpliwie do pogłębienia wiedzy nie tylko
o rodzinie Okmińskich ale też innych familiach tatarskich mieszkających na tym terenie w XIX wieku. Przyczyni się to zwiększenia wiedzy o społeczności tatarskiej która zupełnie zanikła w rejonie Studzianki.
[1] A. Kołodziejczyk, Przyczynek do historii Tatarów bialskich. Księga małżeństw, urodzin i zgonów gminy mahometańskiej w Studziance ze zbiorów Archiwum Państwowego w Lublinie, „Archeion”, t. LXXX, 1986,
s. 221-233. A. Kołodziejczyk, Rozprawy i studia z dziejów Tatarów litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku. W 600-lecie osadnictwa tatarskiego na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego, Siedlce 1997. Tenże Tatarskie cmentarze w Lebiedziewie i Studziance, „Prace Archiwalno-Konserwatorskie na terenie woj. siedleckiego”, z. 3, 1982, s. 22-32.
[2] S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. 241.
[3] Ze wspomnień Iwony Okmińskiej-Kolasy, jednej z ostatnich z rodu Okmińskich; zob. I. Okmińska-Kolasa,
W moich żyłach płynie krew Okmińskich, „Echo Studzianki” nr 4 (34) z 20 grudnia 2017, s. 9.
[4] S. Dziadulewicz, Herbarz, s. 242.
[5] Ibidem, s. 242.
[6] W nomenklaturze w XIX wieku części miejscowości przypisywano litery. Przy ich pomocy określano położenie majątków.
[7] Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej APL), Akta stanu cywilnego Gminy Mahometańskiej w Studziance sygn. 35/1800/386240 s. 17-18
[8] Ł. Węda, Duchowni w społeczności tatarskiego dżemiantu w Studziance [w:] Tożsamość a religia Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. A. Konopacki, Białystok 2017, s. 118.
[9] APL, Akta stanu sygn. 35/1800/386230, s. 11.
[10] APL, Akta stanu, sygn. 386220, s. 7.
[11] APL, Akta stanu, sygn. 386220, s. 11.
[12] A. Drozd, Corpus-Inscriptionum-Tartarorum-Poloniae-Et-Lithuaniae. t.1, Studzianka, Warszawa 2016,
s. 454.
[13] APL, Akta stanu, sygn. 386257, s. 11.
[14] Księga z 1857 roku APL, Akta stanu, sygn. 1800/0/2.5/77 s. 14.
[15] A. Konopacki, Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX wieku, Warszawa 2010, s. 188.
[16] APL, Księga małżeństw, 35/1800/0/2.3/74, s. 132.
[17] Ibidem, s. 132.
[18] Archiwum rodzinne rodu Okmiskich w zbiorach Iwony Okmińskiej-Kolasy; kopia w posiadaniu Autora.
[19] I. Okmińska-Kolasa, W moich żyłach…, op. cit.,s. 10.
[20] Tamże, s. 11.
[21] Ibidem. s. 11.